Şah rejimi ilə molla hakimiyyəti: İranda dəyişən adlar, dəyişməyən sistem

İranda mövcud olmuş şah rejimi ilə, hazırkı rejim eyni medalın iki üzüdür.

AZ24.az xəbər verir ki, bu fikirləri politoloq Məhəmməd Əsədullazadə saytımıza açıqlamasında bildirib.

Onun sözlərinə görə, İranda hakimiyyət formaları dəyişsə də, idarəetmənin mahiyyəti və tətbiq olunan üsullar mahiyyət etibarilə eyni xətt üzrə davam edib:

“İranda 1979-cu ildə Pəhləviləri əvəz edən molla rejimi, əslində, medalın iki üzüdür. Sadəcə olaraq, biri sekulyar, digəri isə dini sistem pərdəsi altında təqdim olunub. Hər iki rejim İranda sərt və avtoritar idarəetmə modelinin qurucusu olub.

1979-cu ilin fevralında “şaha ölüm” şüarı ilə ayağa qalxan İran xalqı hesab edirdi ki, despotizmdən azad olacaq. Lakin kostyumlu Məhəmməd Rza şahı əvəz edən əmmaməli Ruhullah Xomeyni, şah üsul-idarəsinin yerinə vilayəti-fəqih sistemini tətbiq edərək, faktiki olaraq ölkədə yeni bir şahlıq modeli formalaşdırdı.”

Politoloqun fikirlərinə görə, bu dəyişikliklər daha çox formal xarakter daşıyıb və real hakimiyyət mexanizmləri fərqli adlar altında qorunub saxlanılıb:

“Baş nazirlik institutunun əvəzinə, səlahiyyətləri ciddi şəkildə məhdudlaşdırılmış, əsasən iqtisadi sahəni kurasiya edən prezident institutu təsis edildi. İran xalqını basqı altında saxlayan şah dövrünün SAVAK strukturu, dini rejimdə SEPAH-la əvəz olundu.

Eyni idarəetmə məntiqi, eyni sistem, sadəcə fərqli adlar altında İran xalqını uçurumun astanasına gətirib çıxardı. Pəhləvilər dövründə də İran Yaxın Şərq siyasəti yürüdürdü, hazırkı dini rejim də eyni xətti davam etdirir. Çünki İran Yaxın Şərqin ayrılmaz parçasıdır və tarix boyu bu ərazidə mövcud olmuş dövlətlər regionun siyasi proseslərindən kənarda qalmayıb.”

Politoloq İranın mövcud idarəetmə sisteminin ölkənin inkişafına təsirinə və bu gün yaşanan proseslərin tarixi köklərinə də toxunub:

“1979-cu ildən bəri hakimiyyətdə olan vilayəti-fəqih sistemi ölkəni inkişaf etdirə bilmədi, xalqı isə əsasən zor və basqı vasitəsilə idarə etdi. Fevral ayında İslam İnqilabının 47-ci ili tamam olacaq. 47 il sonra, vaxtilə Pəhləvilərə qarşı azadlıq şüarı ilə ayağa qalxan xalq, bu gün dini rejimi devirmək üçün ayağa qalxıb.”

Sonda o bildirib ki, İranda rejim dəyişsə belə, bu, ölkənin strateji və geosiyasi xəttində köklü dönüş anlamına gəlməyə bilər:

“İranda dini rejim devrilərsə, qurulacaq yeni sistem böyük ehtimalla eyni strateji xətti davam etdirəcək. Qərblə münasibətlərdə normallaşma baş versə belə, Yaxın Şərq siyasəti və regional ambisiyalar dəyişməz qalacaq. İranda demokratiyanın qurulması, ölkənin geosiyasi iddialarından imtina edəcəyi anlamına gəlmir.

Region üçün qapalı və zəif İran daha məqbuldu. Sabah İranda rejim dəyişsə və yeni sistem qurulsa belə, bu, həm region, həm də İran xalqı üçün eyni ssenarinin fərqli formada davamı ola bilər.”