Mirasdan məcburi pay hüququ – Kimlər bu hüquqa malikdir?

Miras hüququ sahəsində ən çox anlaşılmazlıq yaradan anlayışlardan biri məcburi pay institutudur. Təcrübə göstərir ki, bir çox vətəndaş vəsiyyətnamə tərtib edərkən bunun bütün miras münasibətlərini tam həll etdiyini düşünür. Lakin Azərbaycan qanunvericiliyi bu məsələdə fərqli və daha sosialyönümlü yanaşma ortaya qoyur.

Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinə əsasən, miras qoyanın uşaqları, valideynləri və arvadı (əri) vəsiyyətnamənin məzmunundan asılı olmayaraq mirasdan məcburi pay almaq hüququna malikdirlər. Bu hüquq miras qoyanın iradəsi ilə aradan qaldırıla bilməz və yalnız məhkəmə qərarı ilə məhdudlaşdırıla bilər.

Məcburi pay anlayışı ondan ibarətdir ki, həmin şəxslərə qanun üzrə vərəsəlik zamanı düşəcək payın ən azı yarısı təmin edilməlidir. Başqa sözlə, əgər vəsiyyətnamə mövcud olmasaydı, miras hansı qaydada bölünəcəkdisə, vəsiyyətnamə olduqda belə bu payın yarısı məcburi qaydada saxlanılır.

Qanunvericilikdə birinci növbəli vərəsələr sırasına övladlığa götürənlər və övladlığa götürülənlər də daxil edilib. Bu isə o deməkdir ki, həmin şəxslər də mirasdan məcburi pay almaq hüququna malikdirlər. Hüquqi baxımdan onlar bioloji valideyn və övladlarla eyni statusda qiymətləndirilir və praktikada bu hüququn təmin edilməsi vacib sayılır.

Hüquqşünasların fikrincə, vətəndaşlar arasında miras mübahisələrinin əsas səbəblərindən biri məcburi pay anlayışının düzgün başa düşülməməsidir. Çox zaman tərəflər hesab edir ki, vəsiyyətnamədə adı çəkilməyən şəxs mirasdan tamamilə kənarda qalır. Halbuki qanun bu cür yanaşmanı qəbul etmir və yaxın qohumların minimum təminatını ön plana çəkir.

Məcburi payı tələb etmək hüququ mirasın açıldığı andan yaranır və bu hüquq vərəsəlik yolu ilə başqasına keçə bilər. Bu zaman digər vərəsələr məcburi payı təmin etmək öhdəliyini birgə daşıyırlar. Eyni zamanda, məcburi pay almaq hüququndan könüllü imtina edildikdə, həmin pay digər məcburi pay sahibləri arasında bölüşdürülmür, vəsiyyət üzrə vərəsələrə keçir.

Qanunvericilik həmçinin onu da nəzərdə tutur ki, miras qoyan əmlakının yalnız bir hissəsini vəsiyyət edə bilər. Bu halda məcburi pay hüququ olan şəxs həm məcburi payını alır, həm də vəsiyyət edilməmiş əmlakdan qanun üzrə vərəsə kimi pay əldə edə bilər.

Son illər hüquq ictimaiyyətində məcburi pay institutunun gələcəyi ilə bağlı müzakirələr də aparılır. Bəzi ekspertlər hesab edir ki, bu mexanizm vəsiyyət azadlığını və mülkiyyət hüququnu həddindən artıq məhdudlaşdırır. Onlar əvvəlki qanunvericilikdə yalnız azyaşlı və əmək qabiliyyəti olmayan şəxslərin məcburi pay hüququna malik olmasını daha ədalətli hesab edirlər.

Digər mövqeyə görə isə, hazırkı sistem ailə üzvlərinin sosial müdafiəsini təmin edir və miras qoyanın iradəsi ilə ailə üzvlərinin tamamilə kənarda qalmasının qarşısını alır. Bu baxımdan, məcburi pay institutu vəsiyyət azadlığı ilə sosial ədalət arasında hüquqi tarazlıq yaradır.

Dəniz